Ανοσοθεραπεία και Στοχευμένη Θεραπεία στον Καρκίνο: Ποιες είναι οι Διαφορές;
Τι θα διαβάσετε σε αυτό το άρθρο
- Τι είναι η ανοσοθεραπεία και πώς διαφέρει από τη στοχευμένη θεραπεία στην αντιμετώπιση του καρκίνου
- Πότε χορηγείται η κάθε θεραπεία και σε ποιους τύπους καρκίνου
- Ποιοι ασθενείς ανταποκρίνονται καλύτερα
- Ποιες είναι οι παρενέργειες και τα πλεονεκτήματα της κάθε επιλογής
- Πώς καθορίζεται η επιλογή θεραπείας βάσει μοριακών εξετάσεων και βιοδεικτών
Η ανοσοθεραπεία (immunotherapy) και η στοχευμένη θεραπεία (targeted therapy) είναι δυο διαφορετικές μεταξύ τους, νέες θεραπευτικές επιλογές οι οποίες έχουν βελτιώσει σε μεγάλο βαθμό τα ποσοστά επιβίωσης και την ποιότητα ζωής των ανθρώπων που πάσχουν από καρκίνο, επιτρέποντας πλέον μια εξατομικευμένη προσέγγιση, δηλαδή την επιλογή της θεραπείας για τον συγκεκριμένο άνθρωπο με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του καρκινικού κυττάρου.
Οι βασικές διαφορές τους είναι 2 και αφορούν:
- τον τρόπο που καταπολεμούν το καρκινικό κύτταρο και επομένως
- το είδος των παρενεργειών που παρουσιάζουν
Η ερμηνεία που δίνουμε σε αυτό το άρθρο, για τον τρόπο λειτουργίας της κάθε θεραπείας είναι γραμμένη με τρόπο “υπεραπλουστευμένο” καθώς η ακριβής ερμηνεία θα ήταν ιδιαίτερα πολύπλοκη και δύσκολα κατανοητή
Τι είναι η στοχευμένη θεραπεία για τον καρκίνο;
Η στοχευμένη θεραπεία είναι ένας σύγχρονος τύπος φαρμακευτικής αγωγής για τον καρκίνο που δεν «χτυπά» όλα τα κύτταρα του σώματος, όπως κάνει η χημειοθεραπεία, αλλά επιδρά με ακρίβεια σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων. Στόχος της είναι να σταματήσει την ανάπτυξη και την εξάπλωση του καρκίνου, χωρίς να προκαλεί σημαντική βλάβη στα υγιή κύτταρα.
Ένα φυσιολογικό κύτταρο μετατρέπεται σε καρκινικό όταν εμφανίζονται σημαντικές βλάβες στο γενετικό υλικό του κυττάρου, που ονομάζονται μεταλλάξεις. Οι γενετικές βλάβες βοηθούν τα καρκινικά κύτταρα να επιβιώνουν, να πολλαπλασιάζονται ή να σχηματίζουν νέα αγγεία για να τραφούν. Η στοχευμένη θεραπεία αναγνωρίζει την βλάβη του γενετικού υλικού και “χτυπά” μόνον το κύτταρο που περιέχει τη συγκεκριμένη βλάβη.
Τι είναι η ανοσοθεραπεία για τον καρκίνο;
Η ανοσοθεραπεία είναι ένας νέος και εξελιγμένος τρόπος αντιμετώπισης του καρκίνου, που δεν επιδρά άμεσα στα καρκινικά κύτταρα, όπως η στοχευμένη θεραπεία και η χημειοθεραπεία, αλλά ενισχύει το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού ώστε να αναγνωρίσει και να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα.
Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία;
Ο οργανισμός μας έχει ένα φυσικό σύστημα άμυνας, το ανοσοποιητικό σύστημα, που προστατεύει από ιούς, μικρόβια και, σε πολλές περιπτώσεις, και από τα καρκινικά κύτταρα. Όμως μερικές φορές, τα καρκινικά κύτταρα “κρύβονται” ή παραπλανούν το ανοσοποιητικό σύστημα και δεν αναγνωρίζονται ως απειλή.
Η ανοσοθεραπεία παρεμβαίνει σε αυτόν τον μηχανισμό, βοηθώντας το σώμα να αναγνωρίσει τον καρκίνο ως κάτι “ξένο” και να επιτεθεί σε αυτόν.
Ποια είναι η βασική διαφορά μεταξύ ανοσοθεραπείας και στοχευμένης θεραπείας;
Η βασική διαφορά ανάμεσα στην ανοσοθεραπεία και τη στοχευμένη θεραπεία στον καρκίνο εντοπίζεται στον μηχανισμό δράσης τους και στον τρόπο επιλογής των ασθενών που θα ωφεληθούν.
Ανοσοθεραπεία: Ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος
Στοχευμένη θεραπεία: Κατευθυνόμενη επίθεση σε μοριακούς στόχους του καρκινικού κυττάρου
Πότε χορηγείται η κάθε θεραπεία και σε ποιους τύπους καρκίνου
Υπάρχουν δεκάδες κλινικές μελέτες που αξιολογούν τόσο το πότε χορηγείται η ανοσοθεραπεία και η στοχευμένη θεραπεία όσο και το σε ποιους τύπους καρκίνου χορηγείται. Αυτό σημαίνει πως σε τακτά χρονικά διαστήματα, βάσει των αποτελεσμάτων των μελετών, τροποποιείται τόσο το πότε όσο και το σε ποιους τύπους καρκίνου.
Η επιλογή ανάμεσα σε ανοσοθεραπεία και στοχευμένη θεραπεία δεν γίνεται αυθαίρετα αλλά βασίζεται σε μοριακά και ιστολογικά χαρακτηριστικά του όγκου, στο είδος και το στάδιο του καρκίνου, καθώς και στη γενική κατάσταση του ασθενούς. Και οι δύο θεραπείες εντάσσονται στο πλαίσιο της εξατομικευμένης ογκολογικής προσέγγισης, η οποία προσαρμόζεται στα μοναδικά βιολογικά χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς.
Η ανοσοθεραπεία:
Η αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας συνήθως εξαρτάται από βιοδείκτες οι οποίοι αξιολογούνται μέσω ειδικών εργαστηριακών ελέγχων σε ένα δείγμα του όγκου, όπως:
- Υψηλή έκφραση του PD-L1
- Παρουσία μικροδορυφορικής αστάθειας (MSI-H/dMMR)
- Υψηλό φορτίο μεταλλάξεων (TMB)
- Μελάνωμα, νεφροκυτταρικός καρκίνος, καρκίνος πνεύμονα, και ορισμένοι καρκίνοι κεφαλής-τραχήλου είναι καρκίνοι με καλή ανταπόκριση στην ανοσοθεραπεία η οποία θα χορηγηθεί ανεξάρτητα από την ύπαρξη των συγκεκριμένων βιοδεικτών ή όχι.
Η ανοσοθεραπεία έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει μακροχρόνιες και διαρκείς ανταποκρίσεις σε ένα ποσοστό ασθενών, αλλά ενδέχεται να εμφανιστούν και παρενέργειες οι οποίες σχετίζονται με την “επίθεση” του ανοσοποιητικού συστήματος και σε φυσιολογικά, μη καρκινικά κύτταρα.
Η Στοχευμένη θεραπεία:
Αντίθετα, η στοχευμένη θεραπεία δρα άμεσα πάνω στα καρκινικά κύτταρα με βάση συγκεκριμένες γενετικές ή πρωτεϊνικές βλάβες που δεν υπάρχουν στα φυσιολογικά κύτταρα. Βασική προϋπόθεση επομένως, είναι να εντοπίσουμε τις συγκεκριμένες βλάβες ώστε να καθορίσουμε ποια θεραπεία είναι η καταλληλότερη. Ο εντοπισμός μιας γενετικής βλάβης γίνεται μέσω του “μοριακού ελέγχου”.
Οι στοχευμένες θεραπείες επιλέγονται βάσει μοριακής ανάλυσης του όγκου, με χρήση εξειδικευμένων μεθόδων όπως:
- NGS (Next Generation Sequencing). Η εξέταση NGS, που στα ελληνικά σημαίνει “Αλληλούχηση Επόμενης Γενιάς”, είναι μια σύγχρονη γενετική εξέταση που μας επιτρέπει να αναλύσουμε με μεγάλη ακρίβεια το DNA ή το RNA ενός ανθρώπου. Με απλά λόγια, είναι ένας τρόπος να «διαβάσουμε» πολύ γρήγορα και λεπτομερώς τις γενετικές πληροφορίες που υπάρχουν στα κύτταρά μας.
Η αποτελεσματικότητα της στοχευμένης θεραπείας είναι υψηλή όταν υπάρχει ο κατάλληλος μοριακός στόχος, ωστόσο είναι πιθανή η ανάπτυξη αντίστασης από το καρκινικό κύτταρο, με την πάροδο του χρόνου.
Υπάρχουν περιπτώσεις συνδυασμού;
Ναι. Σε ορισμένους τύπους καρκίνου, ο συνδυασμός ανοσοθεραπείας και στοχευμένης θεραπείας έχει αποδειχθεί πιο αποτελεσματικός από την κάθε προσέγγιση μόνη της. Παραδείγματα:
- Καρκίνος νεφρού: Συνδυασμός αντι-VEGF στοχευμένων φαρμάκων (π.χ. axitinib) με ανοσοθεραπεία (π.χ. pembrolizumab)
- Ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα: Συνδυασμός atezolizumab + bevacizumab
- Μελάνωμα: Συνδυασμός anti-BRAF/MEK + anti-PD-1 σε ειδικές περιπτώσεις
Πώς γίνεται η τελική επιλογή θεραπείας;
Η τελική απόφαση βασίζεται σε:
- Μοριακό έλεγχο (NGS)
- Ιστολογικό τύπο και στάδιο του καρκίνου
- Γενική κλινική κατάσταση του ασθενούς (PS/ECOG score)
- Επιθυμίες του ασθενούς
- Διαθεσιμότητα κλινικών μελετών ή φαρμάκων μέσω ΕΟΠΥΥ/ΙΦΕΤ
Ποιες είναι οι κυριότερες παρενέργειες της ανοσοθεραπείας και της στοχευμένης θεραπείας;
Η ανοσοθεραπεία και η στοχευμένη θεραπεία έχουν διαφορετικά προφίλ παρενεργειών, τα οποία σχετίζονται άμεσα με τον μηχανισμό δράσης κάθε θεραπείας. Σε αντίθεση με τη χημειοθεραπεία, οι δύο αυτές μορφές αντικαρκινικής θεραπείας τείνουν να είναι λιγότερο τοξικές, αλλά συνοδεύονται από ειδικές και ενίοτε σοβαρές επιπλοκές που απαιτούν παρακολούθηση από εξειδικευμένη ομάδα.
Παρενέργειες Ανοσοθεραπείας (Ανοσολογικής Θεραπείας)
Η ανοσοθεραπεία λειτουργεί ενισχύοντας την ανοσολογική απόκριση. Αυτό όμως ενδέχεται να προκαλέσει την επίθεση του ανοσοποιητικού και σε υγιή όργανα, οδηγώντας σε ανοσο-σχετιζόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες (immune-related adverse events – irAEs).
Συχνές παρενέργειες:
| Όργανο / Σύστημα | Πιθανή ανεπιθύμητη ενέργεια |
| Δέρμα | Εξάνθημα, κνησμός, λεύκη |
| Γαστρεντερικό | Διάρροια, κολλίτιδα, κοιλιακό άλγος |
| Θυρεοειδής αδένας | Υποθυρεοειδισμός, υπερθυρεοειδισμός |
| Πνεύμονες | Πνευμονίτιδα, δύσπνοια, βήχας |
| Ήπαρ | Αυξημένες τρανσαμινάσες, ηπατίτιδα |
| Νευρικό σύστημα | Μυοσίτιδα, νευρίτιδα, εγκεφαλίτιδα |
| Ενδοκρινικό σύστημα | Υποφυσίτιδα, επινεφριδιακή ανεπάρκεια |
Σοβαρές καταστάσεις: αν και σπάνιες, μπορεί να υπάρξει απειλητική για τη ζωή φλεγμονή (π.χ. πνευμονίτιδα ή νευροτοξικότητα). Η θεραπεία τους απαιτεί κορτικοστεροειδή ή ανοσοκατασταλτικά.
❗ Ο έγκαιρος εντοπισμός των παρενεργειών της ανοσοθεραπείας είναι κρίσιμος. Η πλειονότητα είναι αναστρέψιμες αν αναγνωριστούν νωρίς.
Παρενέργειες Στοχευμένης Αντικαρκινικής Θεραπείας
Η στοχευμένη θεραπεία δρώντας επί ειδικών μοριακών στόχων, προκαλεί επιλεκτικές τοξικότητες που σχετίζονται με τα μόρια που στοχεύει κάθε φάρμακο.
Πιθανές Παρενέργειες (αναλόγως του φαρμάκου):
- Δερματικά προβλήματα
- Εξανθήματα (συχνά στο πρόσωπο ή στο στήθος)
- Ξηροδερμία ή φαγούρα
- Ερεθισμός στα νύχια ή τα πέλματα
- Κόπωση
- Μείωση της ενέργειας και αίσθημα εξάντλησης, ακόμα και με λίγη δραστηριότητα.
- Διαταραχές στο έντερο
- Διάρροια ή σπανιότερα δυσκοιλιότητα
- Προβλήματα στο συκώτι ή στους νεφρούς
- Μπορεί να φανεί μόνο στις εξετάσεις αίματος χωρίς εμφανή συμπτώματα
- Σε σοβαρές περιπτώσεις προκαλεί ναυτία, κιτρίνισμα του δέρματος (ίκτερος)
- Αλλαγές στην πίεση ή στην καρδιακή λειτουργία
- Σε κάποιες θεραπείες (π.χ. anti-VEGF) μπορεί να προκαλέσουν αυξημένη πίεση ή καρδιακά προβλήματα
- Προβλήματα στους πνεύμονες
- Σπανίως, κάποια φάρμακα προκαλούν φλεγμονή στους πνεύμονες (δύσπνοια, βήχας)
Τι πρέπει να γνωρίζει ο ασθενής;
- Οι παρενέργειες δεν είναι ίδιες για όλους τους ασθενείς και εξαρτώνται από το φάρμακο, τη δόση και τον ίδιο τον οργανισμό.
- Πολλές παρενέργειες είναι διαχειρίσιμες με σωστή παρακολούθηση και υποστηρικτική αγωγή.
- Είναι σημαντικό να αναφέρονται άμεσα στον ογκολόγο, για να προσαρμοστεί ή ακόμα και να διακοπεί η αγωγή.
Μακροπρόθεσμες τοξικότητες: Αν και στο μεγαλύτερο ποσοστό των ασθενών, οι παρενέργειες υποχωρούν με τη διακοπή του φαρμάκου, σε κάποιες σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και να παραμείνουν ακόμα και μετά τη διακοπή του φαρμάκου.
❗ Οι παρενέργειες εξαρτώνται από τον τύπο του στόχου και επομένως του φαρμάκου, τη δοσολογία και τη διάρκεια της θεραπείας. Η τακτική παρακολούθηση με εργαστηριακές εξετάσεις είναι απαραίτητη.
Ποια θεραπεία είναι πιο αποτελεσματική;
Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από τον τύπο καρκίνου, το στάδιο της νόσου, και το μοριακό προφίλ του ασθενούς. Δεν μπορούμε να συγκρίνουμε άμεσα τις δυο αυτές θεραπείες μεταξύ τους καθώς η κάθε μία χορηγείται βάσει συγκεκριμένων και καθορισμένων χαρακτηριστικών του όγκου και του ανθρώπου που πάσχει από καρκίνο.
Συχνές Ερωτήσεις και Απαντήσεις (FAQ)
Ποια είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στην ανοσοθεραπεία και τη στοχευμένη θεραπεία;
Η ανοσοθεραπεία ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να αναγνωρίσει και να επιτεθεί στα καρκινικά κύτταρα. Αντίθετα, η στοχευμένη θεραπεία δρα άμεσα πάνω σε συγκεκριμένες γενετικές ή πρωτεϊνικές βλάβες που υπάρχουν μόνο στα καρκινικά κύτταρα, χωρίς να επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τα φυσιολογικά κύτταρα.
Πότε χορηγείται η ανοσοθεραπεία;
Συνήθως εφαρμόζεται όταν υπάρχουν συγκεκριμένοι βιοδείκτες στον όγκο, όπως υψηλή έκφραση του PD-L1, μικροδορυφορική αστάθεια (MSI-H) ή υψηλό φορτίο μεταλλάξεων (TMB-high). Σε ορισμένους τύπους καρκίνου όπως το μελάνωμα, ο καρκίνος του πνεύμονα, του νεφρού και ορισμένοι καρκίνοι κεφαλής-τραχήλου θα χορηγηθεί ανεξάρτητα από την έκφραση των βιοδεικτών.
Πότε εφαρμόζεται η στοχευμένη θεραπεία;
Η στοχευμένη θεραπεία εφαρμόζεται όταν στον όγκο εντοπίζονται συγκεκριμένες γενετικές μεταλλάξεις οι οποίες αποτελούν μοριακούς στόχους, όπως π.χ. EGFR, ALK, BRAF, HER2, οι οποίοι κάνουν το καρκινικό κύτταρο “ευάλωτο” σε συγκεκριμένα φάρμακα. Ο εντοπισμός αυτών των στόχων γίνεται μέσω μοριακών εξετάσεων, όπως η εξέταση NGS, η οποία επιβάλλεται πλέον να γίνεται σε όλους σχεδόν του τύπους καρκίνου.
Ποιες είναι οι παρενέργειες της ανοσοθεραπείας;
Οι πιο συχνές παρενέργειες περιλαμβάνουν εξάνθημα, φαγούρα, διάρροια, θυρεοειδικές διαταραχές, πνευμονίτιδα, φαρμακευτική ηπατίτιδα ή φλεγμονές σε άλλα όργανα. Αυτές προκαλούνται επειδή το ανοσοποιητικό σύστημα, που έχει ενεργοποιηθεί, μπορεί τελικά να επιτεθεί και σε κάποια υγιή κύτταρα. Οι περισσότερες είναι αναστρέψιμες εάν εντοπιστούν εγκαίρως και αντιμετωπιστούν.
Ποιες είναι οι παρενέργειες της στοχευμένης θεραπείας;
Οι παρενέργειες της στοχευμένης θεραπείας εξαρτώνται από τον στόχο του φαρμάκου και περιλαμβάνουν δερματικά εξανθήματα, ξηρότητα δέρματος, κόπωση, διαταραχές στο έντερο, αύξηση ηπατικών ενζύμων ή αύξηση της αρτηριακής πίεσης. Συνήθως είναι πιο ήπιες σε σύγκριση με τη χημειοθεραπεία, αλλά απαιτούν τακτική και προσεκτική παρακολούθηση από τον ογκολόγο.
Ποια θεραπεία είναι πιο αποτελεσματική στον καρκίνο;
Η αποτελεσματικότητα κάθε θεραπείας εξαρτάται από τον τύπο και το στάδιο του καρκίνου, το μοριακό προφίλ του όγκου και την γενική κατάσταση του ασθενούς. Δεν υπάρχει μια “καλύτερη” θεραπεία για όλους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνδυαστεί η ανοσοθεραπεία με τη στοχευμένη θεραπεία για καλύτερα αποτελέσματα.
