Τι είναι η Στοχευμένη Θεραπεία στον Καρκίνο;

Η στοχευμένη θεραπεία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη ογκολογία και έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται πολλοί τύποι καρκίνου. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές θεραπείες που εφαρμόζονται με παρόμοιο τρόπο σε όλους τους ασθενείς, η στοχευμένη θεραπεία βασίζεται στα ιδιαίτερα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου κάθε ανθρώπου. Με τη βοήθεια ειδικών εξετάσεων, όπως ο μοριακός έλεγχος και η πολυγονιδιακή ανάλυση (NGS), οι ογκολόγοι μπορούν να εντοπίσουν συγκεκριμένες γονιδιακές μεταλλάξεις ή βιολογικούς μηχανισμούς που οδηγούν στην ανάπτυξη του καρκίνου και να επιλέξουν φάρμακα που στοχεύουν ακριβώς αυτές τις βλάβες.

Η προσέγγιση αυτή αποτελεί τη βάση της εξατομικευμένης θεραπείας ή ιατρικής ακριβείας, μιας νέας φιλοσοφίας στην αντιμετώπιση του καρκίνου που επιδιώκει να χορηγεί τη σωστή θεραπεία, στον σωστό ασθενή, τη σωστή χρονική στιγμή. Σήμερα, η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιείται σε πολλούς τύπους καρκίνου, όπως ο καρκίνος του πνεύμονα, του μαστού, του παχέος εντέρου, του νεφρού, των ωοθηκών και άλλων οργάνων, ενώ οι διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές αυξάνονται συνεχώς χάρη στις εξελίξεις της μοριακής βιολογίας.

Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τι είναι η στοχευμένη θεραπεία, πώς λειτουργεί, σε ποιους ασθενείς μπορεί να εφαρμοστεί, ποιος είναι ο ρόλος του μοριακού ελέγχου και ποιες είναι οι νεότερες εξελίξεις που διαμορφώνουν το μέλλον της θεραπείας του καρκίνου.

Με μία ματιά

Τι είναι: Θεραπεία που στοχεύει συγκεκριμένα μόρια, γονίδια, μεταλλάξεις ή υποδοχείς των καρκινικών κυττάρων.
Πώς επιλέγεται: Με ιστολογική εξέταση, ανοσοϊστοχημεία, μοριακό έλεγχο, NGS ή, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, υγρή βιοψία από το αίμα.
Σε ποιους χορηγείται: Όχι σε όλους τους ασθενείς, αλλά σε όσους ο καρκίνος έχει κατάλληλο θεραπευτικό στόχο.
Διαφορά από χημειοθεραπεία: Η χημειοθεραπεία δρα κυρίως σε κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα, ενώ η στοχευμένη θεραπεία δρα σε συγκεκριμένους μηχανισμούς του καρκίνου.
Νεότερη εξέλιξη: Πλέον υπάρχουν θεραπείες που δεν βασίζονται μόνο στο όργανο όπου ξεκίνησε ο καρκίνος, αλλά στο μοριακό προφίλ του όγκου. Αυτό λέγεται tumor-agnostic θεραπεία.

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τι είναι η στοχευμένη θεραπεία, πως λειτουργεί και πόσο σημαντική είναι η συνεισφορά της στην αντιμετώπιση του καρκίνου, πρέπει πρώτα να διευκρινιστεί με πολύ απλά λόγια το πώς ένα φυσιολογικό κύτταρο μετατρέπεται σε καρκινικό, δημιουργώντας ένα νόσημα τόσο απειλητικό για τη ζωή.

Το βίντεο έχει Ελληνικούς υπότιτλους. Ενεργοποιήστε τους από τις ρυθμίσεις ή το

Τι είναι η στοχευμένη θεραπεία;

Η στοχευμένη θεραπεία είναι μια σύγχρονη μορφή αντικαρκινικής θεραπείας που σχεδιάστηκε για να αναγνωρίζει και να μπλοκάρει συγκεκριμένους μηχανισμούς που χρησιμοποιούν τα καρκινικά κύτταρα για να αναπτύσσονται, να πολλαπλασιάζονται και να εξαπλώνονται στον οργανισμό.

Οι μηχανισμοί αυτοί συνήθως οφείλονται σε γονιδιακές βλάβες (μεταλλάξεις) που έχουν συσσωρευτεί στο DNA των καρκινικών κυττάρων. Οι μεταλλάξεις αυτές οδηγούν στην παραγωγή παθολογικών πρωτεϊνών ή στην ενεργοποίηση μοριακών μονοπατιών που λειτουργούν σαν «διακόπτες ανάπτυξης» του καρκίνου. Η στοχευμένη θεραπεία παρεμβαίνει ακριβώς σε αυτά τα σημεία, αναστέλλοντας τη λειτουργία τους και περιορίζοντας την ανάπτυξη του όγκου.

Με απλά λόγια, η στοχευμένη θεραπεία δεν χορηγείται μόνο επειδή ένας ασθενής έχει καρκίνο του πνεύμονα, του μαστού ή του παχέος εντέρου. Χορηγείται επειδή ο συγκεκριμένος καρκίνος διαθέτει ένα ιδιαίτερο μοριακό χαρακτηριστικό ή μία συγκεκριμένη γονιδιακή μετάλλαξη για την οποία υπάρχει διαθέσιμο φάρμακο. Για τον λόγο αυτό, δύο ασθενείς με τον ίδιο τύπο καρκίνου μπορεί να λάβουν εντελώς διαφορετική θεραπεία, ανάλογα με το μοριακό προφίλ του όγκου τους.

Η φιλοσοφία αυτή αποτελεί τη βάση της εξατομικευμένης ογκολογίας και της ιατρικής ακριβείας, όπου η θεραπεία επιλέγεται με βάση τη βιολογία του καρκίνου κάθε ασθενούς και όχι αποκλειστικά το όργανο στο οποίο εμφανίστηκε η νόσος.

Η στοχευμένη θεραπεία αποτελεί σήμερα έναν από τους βασικούς πυλώνες της σύγχρονης ογκολογίας, μαζί με τη χειρουργική επέμβαση, την ακτινοθεραπεία, τη χημειοθεραπεία και την ανοσοθεραπεία, και έχει αλλάξει ουσιαστικά την πρόγνωση πολλών μορφών καρκίνου

Γιατί ένας φυσιολογικός ιστός μετατρέπεται σε καρκίνο;

Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορες απόψεις σε ό,τι αφορά την αιτία ανάπτυξης του καρκίνου, η επικρατέστερη θεωρία, η οποία έχει επιβεβαιωθεί πλέον μέσα από τις εξελίξεις της Μοριακής Βιολογίας και την αποδέχεται το 95% της παγκόσμιας ιατρικής κοινότητας, είναι ότι ο καρκίνος αναπτύσσεται ως αποτέλεσμα γονιδιακών βλαβών ή αλλιώς μεταλλάξεων.

Γονίδια είναι οι δομικές μονάδες του DNA και DNA είναι ο κώδικας στον οποίον είναι γραμμένοι όλοι οι νόμοι που καθορίζουν την λειτουργία των κυττάρων του ανθρώπινου σώματος

Αυτές οι γονιδιακές βλάβες, στο μεγαλύτερο ποσοστό των ασθενών που πάσχουν από καρκίνο εμφανίζονται τυχαία κατά τη διάρκεια της ζωής (σποραδικός καρκίνος) ενώ σε ένα μικρότερο ποσοστό μεταφέρονται από τους γονείς προς τα παιδιά (κληρονομικός καρκίνος).

Το αποτέλεσμα μιας γονιδιακής βλάβης είναι μια λανθασμένη εντολή στην λειτουργία ενός κυττάρου το οποίο επομένως συμπεριφέρεται με διαφορετικό τρόπο από τα υπόλοιπα φυσιολογικά κύτταρα και πια αποκαλείται καρκινικό κύτταρο. Αυτό ξεκινά να πολλαπλασιάζεται και δημιουργεί έναν ξεχωριστό πληθυσμό κυττάρων με διαφορετικά χαρακτηριστικά και διαφορετική συμπεριφορά από το φυσιολογικό, για παράδειγμα:

Το φυσιολογικό κύτταρο όταν ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής του πεθαίνει ενώ το καρκινικό κύτταρο είναι αθάνατο.
Το φυσιολογικό κύτταρο διαιρείται (τα κύτταρα για πολλαπλασιαστούν διαιρούνται στα δυο) αυστηρά υπό έλεγχο και μόνο όταν ένα διπλανό του κύτταρο πεθάνει, ώστε να καλύψει τον κενό χώρο που δημιουργείται, ενώ το καρκινικό κύτταρο πολλαπλασιάζεται συνεχώς και ανεξέλεγκτα (δημιουργώντας έναν όγκο).
Το φυσιολογικό κύτταρο είναι προσκολλημένο στο διπλανό του και δεν εγκαταλείπει ποτέ την θέση του ενώ το καρκινικό κύτταρο αποκολλάται από τα γύρω κύτταρα, διηθεί αγγεία και λεμφαγγεία και μπορεί να μεταφερθεί σε οποιοδήποτε άλλο όργανο του σώματος (τοπικά προχωρημένος και μεταστατικός καρκίνος).

Παράλληλα με αυτά τα τρία βασικά χαρακτηριστικά, το καρκινικό κύτταρο έχει την ικανότητα:

να αποφεύγει την καταστροφή του από το ανοσοποιητικό σύστημα παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως φυσιολογικό κύτταρο και
να παράγει ουσίες οι οποίες δημιουργούν καινούργια αιμοφόρα αγγεία ώστε να μπορεί να τραφεί ο μεγάλος πληθυσμός κυττάρων που δημιουργείται.

Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά του καρκινικού κυττάρου εμφανίζονται λόγω των λανθασμένων εντολών ενός μεταλλαγμένου (που έχει υποστεί βλάβη) γονιδίου.

Που βασίζεται η λειτουργία της στοχευμένης θεραπείας;

Το σκεπτικό πίσω από την ανάπτυξη της στοχευμένης θεραπείας ήταν να μπορέσουμε να αναιρέσουμε αυτές τις λάθος εντολές που δίνονται από τα γονίδια που έχουν υποστεί βλάβη και οδηγούν σε αυτή την παράλογη συμπεριφορά του καρκινικού κυττάρου και επομένως να αναστρέψουμε και να ακυρώσουμε όλα ή τουλάχιστον κάποια από τα βασικά χαρακτηριστικά του καρκίνου.

Τα τελευταία χρόνια με την εξέλιξη της μοριακής Βιολογίας, αφού μπορέσαμε να αποκωδικοποιήσουν πλήρως το DNA, καταφέραμε να εντοπίσουμε τις γονιδιακές βλάβες που οδηγούν στην αλλαγή συμπεριφοράς του κυττάρου μετατρέποντάς το σε καρκινικό.

Στη συνέχεια, αφού εντοπίστηκαν οι βλάβες, το επόμενο βήμα ήταν να αναπτυχθούν φάρμακα τα οποία διορθώνουν τις βλάβες αυτές και τις συνέπειες τους.

Αυτά τα φάρμακα αποτελούν αυτό που σήμερα αποκαλείται Στοχευμένη θεραπεία ή Μοριακή θεραπεία ή Εξατομικευμένη θεραπεία καθώς βασίζεται στα χαρακτηριστικά του καρκινικού κυττάρου του συγκεκριμένου ανθρώπου και τα οποία διαφέρουν σε πολύ μεγάλο βαθμό από εκείνα ενός άλλου ανθρώπου με τον ίδιο καρκίνο.

Η πραγματικότητα βέβαια είναι πολύ πιο πολύπλοκη απ’ όσα προαναφέρθηκαν αλλά σε γενικές γραμμές αυτός είναι ο τρόπος που λειτουργεί η στοχευμένη θεραπεία.

Πώς λειτουργεί η στοχευμένη θεραπεία

Η στοχευμένη θεραπεία μπορεί να δρα με διάφορους τρόπους:

1. Μπλοκάρει σήματα ανάπτυξη

Ορισμένοι καρκίνοι χρησιμοποιούν συγκεκριμένα μοριακά «σήματα» για να πολλαπλασιάζονται. Τα στοχευμένα φάρμακα μπορούν να μπλοκάρουν αυτά τα σήματα.

2. Αναστέλλει υποδοχείς στην επιφάνεια του καρκινικού κυττάρου

Ορισμένα φάρμακα στοχεύουν υποδοχείς όπως HER2, EGFR, MET ή άλλες πρωτεΐνες που συμμετέχουν στην ανάπτυξη του καρκίνου.

3. Εμποδίζει τη δημιουργία νέων αγγείων

Ο καρκίνος χρειάζεται αιμοφόρα αγγεία για να τραφεί. Τα αντι-αγγειογενετικά φάρμακα περιορίζουν αυτή τη διαδικασία.

4. Μεταφέρει φάρμακο απευθείας στο καρκινικό κύτταρο

Τα νεότερα συζευγμένα αντισώματα-φάρμακα, γνωστά ως antibody-drug conjugates ή ADCs, λειτουργούν σαν «έξυπνοι μεταφορείς»: αναγνωρίζουν έναν στόχο στο καρκινικό κύτταρο και μεταφέρουν αντικαρκινικό φάρμακο πιο στοχευμένα.

Είναι κατά κάποιο τρόπο «έξυπνα φάρμακα» γιατί στοχεύουν στα καρκινικά κύτταρα αφήνοντας σχεδόν ανεπηρέαστα τα φυσιολογικά κύτταρα του οργανισμού. Έτσι η θεραπεία γίνεται από τη μία περισσότερο στοχευμένη και από την άλλη λιγότερο τοξική

Ποια είναι η διαφορά στοχευμένης θεραπείας και χημειοθεραπείας;

Μέχρι σήμερα, η θεραπεία του καρκίνου είχε επικεντρωθεί κυρίως στη πρόκληση θανάτου των ταχέως διαιρούμενων κυττάρων, καθώς το κύριο χαρακτηριστικό των καρκινικών κυττάρων είναι ότι διαιρούνται και πολλαπλασιάζονται με μεγάλη ταχύτητα.

Δυστυχώς, πολλά από τα φυσιολογικά κύτταρα διαιρούνται επίσης ταχέως, με αποτέλεσμα τα φάρμακα αυτά να προκαλούν πολλαπλές παρενέργειες εφόσον δεν έχουν τη δυνατότητα να ξεχωρίσουν το “φυσιολογικό” από το “καρκινικό”.

Η στοχευμένη θεραπεία, αντίθετα, δρα σε συγκεκριμένους μηχανισμούς και μόρια του καρκινικού κυττάρου. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει παρενέργειες, αλλά οι παρενέργειες είναι συχνά διαφορετικές από εκείνες της κλασικής χημειοθεραπείας.

Είναι η στοχευμένη θεραπεία το ίδιο με την ανοσοθεραπεία;

Όχι. Η στοχευμένη θεραπεία και η ανοσοθεραπεία είναι διαφορετικές κατηγορίες θεραπείας.

Η στοχευμένη θεραπεία δρα κυρίως πάνω σε συγκεκριμένους μοριακούς μηχανισμούς του καρκινικού κυττάρου. Η ανοσοθεραπεία, αντίθετα, ενεργοποιεί ή ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε αυτό να αναγνωρίσει και να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα.

Σε ορισμένους καρκίνους μπορεί να χρησιμοποιούνται και οι δύο θεραπείες, είτε σε διαφορετικές χρονικές στιγμές είτε σε συνδυασμό.

Τι είναι ο μοριακός έλεγχος;

Ο μοριακός έλεγχος είναι η εξέταση που αναζητά συγκεκριμένες μεταλλάξεις, γονίδια, πρωτεΐνες ή άλλους βιοδείκτες στον καρκίνο. Στόχος του είναι να δείξει αν υπάρχει κάποια «αδυναμία» του όγκου που μπορεί να αντιμετωπιστεί με στοχευμένη θεραπεία, ανοσοθεραπεία ή άλλη εξατομικευμένη θεραπεία.

Ο έλεγχος γίνεται συνήθως σε δείγμα καρκινικού ιστού από βιοψία ή χειρουργείο. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει και στο αίμα, με την υγρή βιοψία.

Τι είναι το NGS;

Το NGS, δηλαδή Next Generation Sequencing ή αλληλούχιση νέας γενιάς, είναι μια σύγχρονη μέθοδος που μπορεί να αναλύσει ταυτόχρονα πολλά γονίδια του καρκινικού κυττάρου. Σε αντίθεση με παλαιότερες εξετάσεις που έψαχναν μία μετάλλαξη κάθε φορά, το NGS δίνει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του μοριακού προφίλ του όγκου.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε προχωρημένο ή μεταστατικό καρκίνο, σε σπάνιους όγκους, σε καρκίνους αγνώστου πρωτοπαθούς εστίας και σε περιπτώσεις όπου χρειάζονται περισσότερες θεραπευτικές επιλογές.

Τι είναι η υγρή βιοψία;

Η υγρή βιοψία είναι εξέταση αίματος στην οποία αναζητάμε μικρά τμήματα γενετικού υλικού του καρκινικού κυττάρου που κυκλοφορούν στο αίμα. Δεν αντικαθιστά πάντα τη βιοψία ιστού, αλλά μπορεί να βοηθήσει όταν δεν υπάρχει διαθέσιμος ιστός, όταν η βιοψία είναι δύσκολη ή όταν χρειάζεται παρακολούθηση της νόσου και τακτική επανάληψη.

Τι είναι η tumor-agnostic θεραπεία;

Η tumor-agnostic θεραπεία (θεραπεία ανεξάρτητα από τον τύπο ή το όργανο προέλευσης του καρκίνου) αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές που έχουν συμβεί στην ογκολογία τις τελευταίες δεκαετίες. Πρόκειται για μια νέα θεραπευτική προσέγγιση που βασίζεται όχι στο σημείο του σώματος όπου εμφανίστηκε ο καρκίνος, αλλά στα ιδιαίτερα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου.

Παραδοσιακά, οι θεραπείες επιλέγονταν κυρίως με βάση το όργανο προέλευσης της νόσου, όπως ο πνεύμονας, ο μαστός, το παχύ έντερο ή ο θυρεοειδής. Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι καρκίνοι που προέρχονται από διαφορετικά όργανα μπορεί να μοιράζονται την ίδια γονιδιακή μετάλλαξη ή την ίδια μοριακή βλάβη. Όταν υπάρχει διαθέσιμο φάρμακο που στοχεύει αυτή τη συγκεκριμένη βλάβη, η θεραπεία μπορεί να χορηγηθεί ανεξάρτητα από το πού ξεκίνησε ο καρκίνος.

Με απλά λόγια, η tumor-agnostic θεραπεία αντιμετωπίζει τη «γενετική ταυτότητα» του καρκίνου και όχι μόνο την ανατομική του προέλευση. Για παράδειγμα, ένας καρκίνος του πνεύμονα, του παχέος εντέρου, του θυρεοειδούς ή των σιελογόνων αδένων μπορεί να φέρει την ίδια μετάλλαξη NTRK, RET ή άλλη σπάνια μοριακή αλλοίωση. Εφόσον υπάρχει εγκεκριμένη στοχευμένη θεραπεία για αυτή τη βλάβη, οι ασθενείς μπορούν να λάβουν το ίδιο φάρμακο, παρότι πάσχουν από διαφορετικό τύπο καρκίνου.

Η προσέγγιση αυτή αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιατρικής ακριβείας (precision medicine), όπου οι θεραπευτικές αποφάσεις βασίζονται ολοένα και περισσότερο στη μοριακή βιολογία του όγκου και λιγότερο αποκλειστικά στο όργανο στο οποίο εμφανίστηκε η νόσος.

Η tumor-agnostic θεραπεία επιλέγεται με βάση τη γονιδιακή μετάλλαξη ή τον βιοδείκτη που χαρακτηρίζει τον καρκίνο και όχι με βάση το όργανο από το οποίο ξεκίνησε

Ποιοι τύποι στοχευμένης θεραπείας υπάρχουν;

Η στοχευμένη θεραπεία δεν είναι μία μόνο θεραπεία αλλά μια μεγάλη οικογένεια φαρμάκων που παρεμβαίνουν σε διαφορετικούς μηχανισμούς ανάπτυξης και επιβίωσης των καρκινικών κυττάρων. Ανάλογα με το σημείο που στοχεύουν και τον τρόπο δράσης τους, οι σημαντικότερες κατηγορίες είναι οι εξής:

Μικρά μόρια (Small Molecules)

Τα μικρά μόρια είναι φάρμακα που μπορούν να περάσουν στο εσωτερικό του καρκινικού κυττάρου και να μπλοκάρουν ένζυμα ή μοριακά μονοπάτια που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη και τον πολλαπλασιασμό του. Χρησιμοποιούνται συχνά σε καρκίνους που φέρουν συγκεκριμένες γονιδιακές μεταλλάξεις, όπως EGFR, ALK, ROS1, BRAF, RET, KRAS και άλλες.

Μονοκλωνικά Αντισώματα

Τα μονοκλωνικά αντισώματα είναι ειδικά σχεδιασμένες πρωτεΐνες που αναγνωρίζουν συγκεκριμένους στόχους στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων. Όταν προσδεθούν σε αυτούς τους στόχους, μπορούν να μπλοκάρουν σήματα ανάπτυξης, να ενεργοποιήσουν το ανοσοποιητικό σύστημα ή να οδηγήσουν το καρκινικό κύτταρο σε θάνατο.

Συζευγμένα Αντισώματα-Φάρμακα (Antibody-Drug Conjugates – ADCs)

Τα ADCs αποτελούν μία από τις πιο σημαντικές εξελίξεις της σύγχρονης ογκολογίας. Πρόκειται για «έξυπνα φάρμακα» που συνδυάζουν ένα μονοκλωνικό αντίσωμα με ένα ισχυρό αντικαρκινικό φάρμακο. Το αντίσωμα λειτουργεί σαν σύστημα καθοδήγησης, αναγνωρίζει το καρκινικό κύτταρο και μεταφέρει το φάρμακο απευθείας στο εσωτερικό του. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται πιο στοχευμένη δράση και περιορίζεται η έκθεση των φυσιολογικών κυττάρων στη θεραπεία.

Αντι-αγγειογενετικά Φάρμακα

Για να αναπτυχθεί ένας όγκος χρειάζεται συνεχή παροχή οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών μέσω νέων αιμοφόρων αγγείων. Τα αντι-αγγειογενετικά φάρμακα αναστέλλουν τη δημιουργία αυτών των αγγείων, περιορίζοντας έτσι την ανάπτυξη και την εξάπλωση του καρκίνου.

Αναστολείς Επιδιόρθωσης του DNA

Ορισμένα καρκινικά κύτταρα εμφανίζουν αδυναμία να επιδιορθώσουν αποτελεσματικά τις βλάβες του DNA τους. Φάρμακα όπως οι PARP αναστολείς εκμεταλλεύονται αυτή την αδυναμία, οδηγώντας τα καρκινικά κύτταρα σε συσσώρευση γενετικών βλαβών και τελικά στον θάνατό τους. Η κατηγορία αυτή χρησιμοποιείται κυρίως σε όγκους που φέρουν συγκεκριμένες μεταλλάξεις, όπως οι BRCA1 και BRCA2.

Νεότερες Μορφές Στοχευμένης Θεραπείας

Η έρευνα εξελίσσεται με εξαιρετικά γρήγορους ρυθμούς και συνεχώς αναπτύσσονται νέες κατηγορίες φαρμάκων που στοχεύουν όλο και πιο εξειδικευμένες μοριακές βλάβες. Η σύγχρονη ογκολογία μεταβαίνει σταδιακά από τις θεραπείες που βασίζονται αποκλειστικά στο όργανο προέλευσης του καρκίνου σε θεραπείες που βασίζονται κυρίως στο μοριακό προφίλ του όγκου, δηλαδή στα ιδιαίτερα βιολογικά χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς.

Σε ποιους καρκίνους χρησιμοποιείται η στοχευμένη θεραπεία;

Η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιείται σήμερα σε πολλούς τύπους καρκίνου, όπως:

καρκίνος μαστού
καρκίνος πνεύμονα
καρκίνος παχέος εντέρου
καρκίνος νεφρού
μελάνωμα
καρκίνος ωοθηκών
καρκίνος προστάτη
καρκίνος στομάχου
καρκίνος ουροδόχου κύστης
καρκίνος θυρεοειδούς
γαστρεντερικοί στρωματικοί όγκοι
σπάνιοι όγκοι με συγκεκριμένες μεταλλάξεις

Η ύπαρξη όμως ενός τύπου καρκίνου δεν αρκεί από μόνη της. Χρειάζεται να υπάρχει ο κατάλληλος “μοριακός στόχος” και να έχει νόημα η συγκεκριμένη θεραπεία για τον συγκεκριμένο ασθενή.

Πότε ζητάμε τον μοριακό έλεγχο

Ο μοριακός έλεγχος είναι ιδιαίτερα σημαντικός:

όταν η μετάλλαξη καθορίζει την πρώτη θεραπευτική επιλογή
σε μεταστατικό ή προχωρημένο καρκίνο
όταν ο καρκίνος έχει υποτροπιάσει
σε σπάνιους όγκους
σε καρκίνους αγνώστου πρωτοπαθούς εστίας
όταν υπάρχουν πολλές πιθανές θεραπείες και χρειάζεται καλύτερη επιλογή
όταν εξετάζεται συμμετοχή σε κλινική μελέτη
όταν δεν υπάρχουν πλέον πολλές διαθέσιμες τυπικές επιλογές

Είναι πάντα αποτελεσματική η στοχευμένη θεραπεία;

Όχι. Η στοχευμένη θεραπεία μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική όταν υπάρχει ο κατάλληλος βιοδείκτης, αλλά δεν λειτουργεί το ίδιο αποτελεσματικά σε όλους τους ασθενείς.

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι:

ο καρκίνος μπορεί να έχει περισσότερους από έναν μηχανισμούς ανάπτυξης
δεν έχουν όλα τα καρκινικά κύτταρα την ίδια μετάλλαξη
μπορεί να υπάρχει εξαρχής αντοχή
μπορεί να εμφανιστεί αντοχή μετά από μήνες ή χρόνια θεραπείας
ο στόχος μπορεί να υπάρχει, αλλά να μην είναι ο βασικός οδηγός ανάπτυξης του καρκίνου

Τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα φάρμακα της στοχευμένης θεραπείας στην ογκολογία αναφέρονται συνοπτικά στο άρθρο “Φάρμακα Στοχευμένης Θεραπείας“

Ποιες είναι οι συχνότερες παρενέργειες;

Οι παρενέργειες εξαρτώνται από το φάρμακο. Μπορεί να περιλαμβάνουν:

δερματικό εξάνθημα
ξηροδερμία
διάρροια
υπέρταση
κόπωση
διαταραχές θυρεοειδούς
ηπατική τοξικότητα
στοματίτιδα
αιμορραγία ή θρόμβωση σε ορισμένα αντι-αγγειογενετικά φάρμακα
πνευμονική φλεγμονή σε ορισμένα νεότερα φάρμακα, όπως ορισμένα ADCs

Οι παρενέργειες χρειάζονται έγκαιρη αναγνώριση και σωστή παρακολούθηση από τον ογκολόγο.

Μπορεί η στοχευμένη θεραπεία να αντικαταστήσει τη χημειοθεραπεία;

Σε ορισμένες περιπτώσεις ναι, αλλά όχι πάντα. Υπάρχουν καρκίνοι όπου η στοχευμένη θεραπεία αποτελεί βασική θεραπευτική επιλογή, ενώ σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιείται μαζί με χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία ή ορμονοθεραπεία.

Η σωστή θεραπεία δεν επιλέγεται με βάση το αν είναι «χημειοθεραπεία» ή «στοχευμένη», αλλά με βάση το ποια προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος στον συγκεκριμένο ασθενή.

Τι πρέπει να ρωτήσει ο ασθενής τον ογκολόγο;

Χρήσιμες ερωτήσεις είναι:

Χρειάζεται μοριακός έλεγχος στη δική μου περίπτωση;
Υπάρχει κάποια μετάλλαξη ή βιοδείκτης που μπορεί να στοχευθεί;
Είναι κατάλληλο το NGS;
Μπορεί να γίνει υγρή βιοψία;
Υπάρχει εγκεκριμένη στοχευμένη θεραπεία για τον δικό μου καρκίνο;
Υπάρχει κλινική μελέτη;
Ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες;
Πώς θα ξέρουμε αν η θεραπεία λειτουργεί;

Συμπέρασμα

Η στοχευμένη θεραπεία έχει αλλάξει ουσιαστικά την ογκολογία. Σήμερα, η θεραπεία του καρκίνου δεν βασίζεται μόνο στο όργανο όπου εμφανίστηκε ο όγκος, αλλά όλο και περισσότερο στη βιολογία του καρκίνου, στις μεταλλάξεις, στους βιοδείκτες και στο μοριακό προφίλ κάθε ασθενούς.

Δεν είναι θεραπεία για όλους, ούτε είναι πάντα απαλλαγμένη από παρενέργειες. Όταν όμως υπάρχει ο κατάλληλος στόχος, μπορεί να προσφέρει σημαντικό όφελος, καλύτερο έλεγχο της νόσου και πιο εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση.

Συχνές Ερωτήσεις – FAQ

Τι είναι η στοχευμένη θεραπεία στον καρκίνο;

Η στοχευμένη θεραπεία είναι μια μορφή αντικαρκινικής θεραπείας που δρα σε συγκεκριμένα μόρια, γονίδια, μεταλλάξεις ή υποδοχείς των καρκινικών κυττάρων. Στόχος της είναι να μπλοκάρει μηχανισμούς που βοηθούν τον καρκίνο να αναπτύσσεται, να πολλαπλασιάζεται και να εξαπλώνεται.

Ποια είναι η διαφορά στοχευμένης θεραπείας και χημειοθεραπείας;

Η χημειοθεραπεία δρα κυρίως σε κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα, είτε είναι καρκινικά είτε φυσιολογικά. Η στοχευμένη θεραπεία, αντίθετα, δρα σε πιο συγκεκριμένους μηχανισμούς του καρκινικού κυττάρου, γι’ αυτό συχνά έχει διαφορετικό προφίλ παρενεργειών.

Είναι η στοχευμένη θεραπεία το ίδιο με την ανοσοθεραπεία;

Όχι. Η στοχευμένη θεραπεία μπλοκάρει συγκεκριμένες μοριακές βλάβες ή μονοπάτια του καρκίνου, ενώ η ανοσοθεραπεία ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να αναγνωρίσει και να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα.

Πώς ξέρουμε αν ένας ασθενής μπορεί να λάβει στοχευμένη θεραπεία;

Συνήθως χρειάζεται μοριακός έλεγχος του όγκου. Με εξετάσεις όπως η ανοσοϊστοχημεία, ο γονιδιακός έλεγχος ή η πολυγονιδιακή ανάλυση NGS, αναζητούνται μεταλλάξεις ή βιοδείκτες που μπορούν να στοχευθούν με συγκεκριμένα φάρμακα.

Τι είναι ο μοριακός έλεγχος στον καρκίνο;

Ο μοριακός έλεγχος είναι η εξέταση που αναζητά γονιδιακές μεταλλάξεις, πρωτεΐνες ή άλλους βιοδείκτες στον καρκινικό ιστό ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, στο αίμα. Βοηθά τον ογκολόγο να επιλέξει πιο εξατομικευμένη θεραπεία.

Τι είναι το NGS;

Το NGS, ή αλληλούχιση νέας γενιάς, είναι μια σύγχρονη εξέταση που μπορεί να αναλύσει ταυτόχρονα πολλά γονίδια του καρκίνου. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο σε προχωρημένο ή μεταστατικό καρκίνο, σε σπάνιους όγκους και όταν χρειάζονται περισσότερες θεραπευτικές επιλογές.

Τι είναι η tumor-agnostic θεραπεία;

Η tumor-agnostic θεραπεία είναι θεραπεία που επιλέγεται με βάση μια συγκεκριμένη γονιδιακή μετάλλαξη ή έναν βιοδείκτη και όχι αποκλειστικά με βάση το όργανο από το οποίο ξεκίνησε ο καρκίνος. Αποτελεί βασικό παράδειγμα ιατρικής ακριβείας.

Σε ποιους καρκίνους χρησιμοποιείται η στοχευμένη θεραπεία;

Η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιείται σε πολλούς τύπους καρκίνου, όπως καρκίνο πνεύμονα, μαστού, παχέος εντέρου, νεφρού, ωοθηκών, προστάτη, στομάχου, ουροδόχου κύστης, θυρεοειδούς, μελάνωμα και ορισμένους σπάνιους όγκους. Η τελική επιλογή εξαρτάται από το μοριακό προφίλ του όγκου.

Είναι πάντα αποτελεσματική η στοχευμένη θεραπεία;

Όχι. Η στοχευμένη θεραπεία μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική όταν υπάρχει ο κατάλληλος θεραπευτικός στόχος, αλλά δεν λειτουργεί σε όλους τους ασθενείς. Ο καρκίνος μπορεί να έχει εξαρχής αντοχή ή να αναπτύξει αντοχή μετά από κάποιο χρονικό διάστημα.

Έχει παρενέργειες η στοχευμένη θεραπεία;

Ναι. Οι παρενέργειες εξαρτώνται από το φάρμακο και μπορεί να περιλαμβάνουν εξάνθημα, ξηροδερμία, διάρροια, υπέρταση, κόπωση, διαταραχές θυρεοειδούς, ηπατική τοξικότητα, στοματίτιδα ή σπανιότερα πιο σοβαρές επιπλοκές. Για αυτό απαιτείται παρακολούθηση από ογκολόγο.

Μπορεί η στοχευμένη θεραπεία να αντικαταστήσει τη χημειοθεραπεία;

Σε ορισμένες περιπτώσεις ναι, αλλά όχι πάντα. Υπάρχουν καρκίνοι όπου η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιείται μόνη της και άλλοι όπου συνδυάζεται με χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, ορμονοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Τι πρέπει να ρωτήσει ένας ασθενής τον ογκολόγο του;

Ο ασθενής μπορεί να ρωτήσει αν χρειάζεται μοριακός έλεγχος, αν υπάρχει κάποια μετάλλαξη που μπορεί να στοχευθεί, αν είναι χρήσιμο το NGS ή η υγρή βιοψία, ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες και πώς θα αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα της θεραπείας.