Τι είναι ο κληρονομικός καρκίνος;

Κληρονομικός καρκίνος ονομάζεται ο καρκίνος που σχετίζεται με μια παθολογική βλάβη, δηλαδή μετάλλαξη ή παθογόνο παραλλαγή, σε ένα γονίδιο που μπορεί να περάσει από τον γονέα στο παιδί.

Πιο σωστά, αυτό που κληρονομείται δεν είναι ο καρκίνος, αλλά ένα γονίδιο που δεν λειτουργεί φυσιολογικά και αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου.

Για παράδειγμα, ένα άτομο που έχει κληρονομήσει παθογόνο μετάλλαξη στα γονίδια BRCA1 ή BRCA2 έχει αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο μαστού, ωοθηκών, παγκρέατος ή προστάτη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα νοσήσει απαραίτητα.

 

Είναι όλοι οι καρκίνοι που εμφανίζονται σε μια οικογένεια κληρονομικοί;

Όχι. Αυτό είναι ένα από τα πιο συχνά λάθη που γίνονται. Μια οικογένεια μπορεί να έχει περισσότερα από ένα περιστατικά καρκίνου για πολλούς λόγους:

Κοινές συνήθειες και τρόπος ζωής

Τα μέλη μιας οικογένειας μπορεί να έχουν παρόμοιες συνήθειες, όπως κάπνισμα, κακή διατροφή, αυξημένο σωματικό βάρος, καθιστική ζωή ή αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο καρκίνου χωρίς να υπάρχει κληρονομικό σύνδρομο.

Κοινό περιβάλλον

Μερικές φορές, περισσότερα μέλη μιας οικογένειας μπορεί να εκτίθενται για χρόνια στους ίδιους περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως ο καπνός, συγκεκριμένες επαγγελματικές ουσίες, η ακτινοβολία ή άλλοι επιβαρυντικοί παράγοντες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εμφάνιση καρκίνου στην οικογένεια μπορεί να σχετίζεται περισσότερο με το κοινό περιβάλλον και όχι απαραίτητα με κληρονομικότητα.

Τυχαία εμφάνιση

Επειδή ο καρκίνος είναι συχνός, μπορεί να εμφανιστούν περισσότερα περιστατικά στην ίδια οικογένεια χωρίς να υπάρχει κληρονομικότητα.

Πραγματική κληρονομική προδιάθεση

Σε μικρότερο ποσοστό, ο καρκίνος οφείλεται σε παθογόνο γονιδιακή αλλαγή που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά.

 

DNA, γονίδια και χρωμοσώματα με απλά λόγια

Για να κατανοήσουμε τον κληρονομικό καρκίνο, χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι είναι το DNA και τα γονίδια.

Τι είναι το DNA

Το DNA είναι το γενετικό υλικό που υπάρχει σχεδόν σε κάθε κύτταρο του σώματός μας και περιέχει τις γενετικές πληροφορίες που καθορίζουν τη βιολογική ανάπτυξη και συμπεριφορά όλων των κυττάρων. Μπορούμε να το φανταστούμε σαν ένα μεγάλο βιβλίο οδηγιών για το σώμα.

Τι είναι τα γονίδια;

Τα γονίδια είναι μικρά τμήματα του DNA. Κάθε γονίδιο περιέχει οδηγίες για μια συγκεκριμένη λειτουργία του οργανισμού.

Ορισμένα γονίδια ελέγχουν το χρώμα των ματιών ή των μαλλιών. Άλλα γονίδια ελέγχουν πολύ σημαντικές λειτουργίες των κυττάρων, όπως:

• πότε ένα κύτταρο πρέπει να διαιρεθεί,
• πότε πρέπει να σταματήσει να πολλαπλασιάζεται,
• πώς επιδιορθώνονται οι βλάβες στο DNA,
• πότε ένα κύτταρο πρέπει να πεθάνει φυσιολογικά.

Τι είναι τα χρωμοσώματα;

Τα χρωμοσώματα είναι μικροσκοπικές δομές που βρίσκονται μέσα στον πυρήνα σχεδόν κάθε κυττάρου του σώματός μας. Αποτελούνται από DNΑ και περιέχουν όλα τα γονίδια, δηλαδή τις γενετικές πληροφορίες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο οργανισμός μας.

Κάθε άνθρωπος έχει 46 χρωμοσώματα, οργανωμένα σε 23 ζεύγη. Από κάθε ζευγάρι, το ένα χρωμόσωμα κληρονομείται από τη μητέρα και το άλλο από τον πατέρα. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε παιδί λαμβάνει το μισό γενετικό του υλικό από κάθε γονέα.

Κάθε χρωμόσωμα μπορεί να περιέχει εκατοντάδες ή χιλιάδες γονίδια τα οποία μεταφέρονται από τους γονείς στο παιδί. Τα γονίδια με τα οποία γεννηθήκαμε βρίσκονται σε κάθε κύτταρο στο σώμα μας.

Ένα παιδί μπορεί να κληρονομήσει τόσο φυσιολογικά όσο και παθολογικά γονίδια από τη μητέρα ή τον πατέρα του. Αυτός είναι ο λόγος που ορισμένες κληρονομικές παθήσεις, όπως ορισμένα σύνδρομα κληρονομικού καρκίνου, μπορούν να μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά.

 

Τι είναι η γονιδιακή μετάλλαξη;

Η γονιδιακή μετάλλαξη, ή παθογόνος παραλλαγή, είναι μια βλάβη (αλλαγή στη δομή) ενός γονιδίου που μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτό λειτουργεί.

Οι περισσότερες βλάβες (αλλαγές στη δομή) στα γονίδια δεν επηρεάζουν την υγεία του ανθρώπου. Ωστόσο, ορισμένες μεταλλάξεις μπορεί να εμποδίζουν ένα γονίδιο να εκτελεί σωστά τον φυσιολογικό του ρόλο. Όταν αυτό συμβαίνει σε γονίδια που προστατεύουν τον οργανισμό από την ανάπτυξη καρκίνου, ο κίνδυνος εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου μπορεί να αυξηθεί.

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η ύπαρξη μιας παθογόνου μετάλλαξης δεν σημαίνει ότι κάποιος θα εμφανίσει σίγουρα καρκίνο. Σημαίνει μόνο ότι έχει αυξημένη προδιάθεση σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Κληρονομικές και επίκτητες μεταλλάξεις: ποια είναι η διαφορά;

Οι μεταλλάξεις (αλλαγές στο DNA) χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες: κληρονομικές και επίκτητες (σωματικές). Η διαφορά τους είναι σημαντική, γιατί επηρεάζει τόσο τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου όσο και το αν μπορεί μια μετάλλαξη να μεταβιβαστεί στα παιδιά.

Κληρονομικές μεταλλάξεις

Οι κληρονομικές μεταλλάξεις υπάρχουν ήδη από τη στιγμή της σύλληψης. Μεταβιβάζονται από τον πατέρα ή τη μητέρα μέσω του σπερματοζωαρίου ή του ωαρίου.

Επειδή υπάρχουν από την αρχή της ζωής, βρίσκονται σχεδόν σε όλα τα κύτταρα του οργανισμού. Για τον λόγο αυτό ονομάζονται και germline μεταλλάξεις.

Οι άνθρωποι που φέρουν μια τέτοια μετάλλαξη έχουν γεννηθεί με αυξημένη προδιάθεση για ορισμένους τύπους καρκίνου. Ωστόσο, η παρουσία μιας κληρονομικής μετάλλαξης δεν σημαίνει ότι κάποιος θα εμφανίσει σίγουρα καρκίνο, αλλά ότι έχει μεγαλύτερο κίνδυνο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Επίκτητες (σωματικές) μεταλλάξεις

Οι επίκτητες ή σωματικές μεταλλάξεις εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της ζωής και δεν υπάρχουν από τη γέννηση. Αυτό το είδος της μετάλλαξης εμφανίζεται αρχικά σε ένα κύτταρο και στη συνέχεια μεταφέρεται στα νέα κύτταρα απογόνους αυτού του κυττάρου.

Μπορεί να προκληθούν από:

• τη φυσιολογική γήρανση,
• το κάπνισμα,
• την υπεριώδη ή την ιονίζουσα ακτινοβολία,
• ορισμένες χημικές ουσίες,
• ή ακόμη και από τυχαία λάθη που συμβαίνουν όταν τα κύτταρα διαιρούνται.

Οι μεταλλάξεις αυτές δεν κληρονομούνται από τους γονείς και συνήθως δεν μεταβιβάζονται στα παιδιά.

Σημαντικό: Περίπου 90–95% των καρκίνων οφείλονται σε επίκτητες (σωματικές) μεταλλάξεις, ενώ μόνο 5–10% σχετίζονται με κληρονομικές μεταλλάξεις που μεταβιβάζονται μέσα στην οικογένεια.

 

Με μία ματιά

 

Πώς τα γονίδια συνδέονται με τον καρκίνο;

Για να λειτουργούν φυσιολογικά τα κύτταρά μας, πρέπει να υπάρχει μια συνεχής ισορροπία ανάμεσα στα γονίδια που ενεργοποιούν την ανάπτυξη των κυττάρων και σε εκείνα που τη σταματούν όταν χρειάζεται.

Μπορούμε να φανταστούμε ένα κύτταρο σαν ένα αυτοκίνητο: για να κινείται με ασφάλεια χρειάζεται και γκάζι και φρένο. Αν χαλάσει κάποιο από τα δύο, το αυτοκίνητο μπορεί να βγει εκτός ελέγχου. Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και στα κύτταρα.

Ογκογονίδια: το «γκάζι» του κυττάρου

Τα ογκογονίδια είναι γονίδια που δίνουν στα κύτταρα το σήμα να αναπτυχθούν και να πολλαπλασιαστούν. Στη φυσιολογική τους μορφή είναι απαραίτητα για τη σωστή ανάπτυξη και ανανέωση των ιστών.

Όταν όμως αποκτήσουν μια παθολογική μετάλλαξη, μπορεί να παραμένουν μόνιμα ενεργοποιημένα, σαν το γκάζι ενός αυτοκινήτου που έχει κολλήσει πατημένο. Έτσι, το κύτταρο συνεχίζει να διαιρείται ανεξέλεγκτα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη καρκίνου.

Ογκοκατασταλτικά γονίδια: το «φρένο» του κυττάρου

Τα ογκοκατασταλτικά γονίδια λειτουργούν ως το φυσικό σύστημα προστασίας του ανθρώπινου οργανισμού. Ελέγχουν αν ένα κύτταρο πρέπει να σταματήσει να διαιρείται, επιδιορθώνουν βλάβες στο DNA και, όταν η βλάβη είναι πολύ σοβαρή, δίνουν την εντολή στο κύτταρο να αυτοκαταστραφεί μέσω μιας φυσιολογικής διαδικασίας που ονομάζεται απόπτωση.

Μπορούμε να τα φανταστούμε σαν το φρένο ενός αυτοκινήτου. Αν το φρένο χαλάσει, το αυτοκίνητο δεν μπορεί να σταματήσει. Αντίστοιχα, όταν ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο δεν λειτουργεί σωστά, τα κύτταρα μπορεί να συνεχίσουν να πολλαπλασιάζονται χωρίς έλεγχο, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.

Πολλά από τα σημαντικότερα γονίδια που σχετίζονται με τον κληρονομικό καρκίνο, όπως τα BRCA1, BRCA2, TP53, APC, MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, PALB2, CDH1 και VHL, ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Ο φυσιολογικός τους ρόλος είναι να επιδιορθώνουν τις βλάβες του DNA ή να ελέγχουν τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων. Όταν όμως δεν λειτουργούν σωστά λόγω μιας κληρονομικής μετάλλαξης, αυξάνεται η πιθανότητα ανάπτυξης ορισμένων μορφών καρκίνου.

 

Γιατί οι κληρονομικοί καρκίνοι εμφανίζονται συχνά σε μικρότερη ηλικία;

Η ανάπτυξη ενός καρκίνου δεν οφείλεται συνήθως σε μία μόνο γονιδιακή βλάβη. Στις περισσότερες περιπτώσεις χρειάζεται να συσσωρευτούν πολλές γενετικές βλάβες στα κύτταρα με την πάροδο του χρόνου, μια διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει δεκαετίες.

Όταν όμως κάποιος έχει κληρονομήσει μια παθογόνο μετάλλαξη από τη γέννησή του, ξεκινά τη ζωή του έχοντας ήδη ένα από τα σημαντικά «βήματα» που απαιτούνται για την ανάπτυξη του καρκίνου. Με άλλα λόγια, τα κύτταρά του βρίσκονται ήδη πιο κοντά στην εμφάνιση της νόσου σε σύγκριση με κάποιον που γεννήθηκε χωρίς αυτή τη μετάλλαξη.

Έτσι, στη διάρκεια της ζωής του χρειάζονται λιγότερες επιπλέον γενετικές βλάβες για να εμφανιστεί ένας καρκίνος. Για τον λόγο αυτό, οι κληρονομικοί καρκίνοι τείνουν να εμφανίζονται νωρίτερα από τους περισσότερους σποραδικούς καρκίνους.

Οι κληρονομικοί καρκίνοι έχουν συχνά ορισμένα χαρακτηριστικά που βοηθούν τους γιατρούς να υποψιαστούν την ύπαρξη ενός κληρονομικού συνδρόμου:

• εμφανίζονται σε μικρότερη ηλικία από αυτή που παρατηρείται συνήθως στον γενικό πληθυσμό,
• εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα μέλη της ίδιας οικογένειας, συχνά σε διαδοχικές γενιές,
• μπορεί να εμφανιστούν και στα δύο όργανα ενός ζεύγους, όπως και στους δύο μαστούς ή και στους δύο νεφρούς,
• ένα άτομο μπορεί να εμφανίσει περισσότερους από έναν διαφορετικούς πρωτοπαθείς καρκίνους στη διάρκεια της ζωής του,
• συχνά συνδέονται με συγκεκριμένους συνδυασμούς καρκίνων μέσα στην ίδια οικογένεια, όπως καρκίνος μαστού και ωοθηκών ή καρκίνος παχέος εντέρου και ενδομητρίου.

 

Τι είναι ο γενετικός έλεγχος για κληρονομικό καρκίνο;

Ο γενετικός έλεγχος είναι μια εξειδικευμένη ιατρική εξέταση που αναζητά παθογόνες μεταλλάξεις σε γονίδια τα οποία είναι γνωστό ότι αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου.

Στόχος της εξέτασης δεν είναι να διαπιστώσει αν κάποιος έχει καρκίνο σήμερα, αλλά να αξιολογήσει αν έχει κληρονομήσει μια γενετική προδιάθεση που αυξάνει την πιθανότητα να εμφανίσει συγκεκριμένους καρκίνους στη διάρκεια της ζωής του.

Η εξέταση πραγματοποιείται συνήθως με μια απλή λήψη αίματος ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, με δείγμα σάλιου, καθώς οι κληρονομικές μεταλλάξεις υπάρχουν σχεδόν σε όλα τα κύτταρα του οργανισμού από τη γέννηση.

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ο γενετικός έλεγχος για κληρονομικό καρκίνο δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας και δεν χρειάζεται να γίνεται σε όλους. Συνιστάται μόνο όταν το ατομικό ή το οικογενειακό ιστορικό υποδηλώνει αυξημένη πιθανότητα ύπαρξης ενός κληρονομικού συνδρόμου καρκίνου.

Για τον λόγο αυτό, πριν αποφασιστεί η διενέργεια της εξέτασης, προηγείται πάντοτε μια αναλυτική αξιολόγηση του προσωπικού και οικογενειακού ιστορικού από τον ογκολόγο ή ειδικό στη γενετική συμβουλευτική. Αντίστοιχα, μετά την ολοκλήρωση της εξέτασης, το αποτέλεσμα πρέπει να ερμηνεύεται από εξειδικευμένο ιατρό, ώστε να καθοριστούν σωστά οι επόμενες ενέργειες για τον ίδιο τον εξεταζόμενο αλλά και, όταν χρειάζεται, για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.

 

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον γενετικό έλεγχο και τον μοριακό έλεγχο του όγκου;

Πρόκειται για δύο διαφορετικές εξετάσεις που συχνά συγχέονται, αλλά έχουν διαφορετικό σκοπό και απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.

Με απλά λόγια:

• ο γενετικός έλεγχος εξετάζει αν υπάρχει κληρονομική προδιάθεση για καρκίνο, ενώ
• ο μοριακός έλεγχος του όγκου βοηθά στην επιλογή της καταλληλότερης θεραπείας για έναν ήδη διαγνωσμένο καρκίνο.

Γενετικός έλεγχος κληρονομικότητας (Germline testing)

Ο γενετικός έλεγχος πραγματοποιείται συνήθως σε αίμα ή σάλιο και αναζητά παθογόνες μεταλλάξεις που υπάρχουν από τη γέννηση σε σχεδόν όλα τα κύτταρα του σώματος. Οι μεταλλάξεις αυτές μπορούν να κληρονομηθούν από τους γονείς και να μεταβιβαστούν στα παιδιά, γι’ αυτό και ο έλεγχος αφορά την κληρονομικότητα.

Ένα θετικό αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τον τρόπο παρακολούθησης ή θεραπείας του ίδιου του ασθενούς, αλλά και τον προληπτικό έλεγχο των συγγενών του.

Μοριακός έλεγχος του όγκου (Tumor genomic profiling ή Somatic testing)

Ο μοριακός έλεγχος πραγματοποιείται στον ίδιο τον καρκινικό ιστό ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, με υγρή βιοψία από δείγμα αίματος.

Σκοπός του είναι να εντοπίσει γενετικές αλλαγές που έχουν εμφανιστεί μόνο στα καρκινικά κύτταρα κατά τη διάρκεια της ζωής του ασθενούς.

Οι πληροφορίες αυτές βοηθούν τον ογκολόγο να επιλέξει την καταλληλότερη θεραπεία, όπως στοχευμένες θεραπείες ή ανοσοθεραπεία, ανάλογα με τα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι μεταλλάξεις που ανιχνεύονται στον όγκο δεν είναι κληρονομικές και δεν μεταβιβάζονται στα παιδιά.

Ένα απλό παράδειγμα

Ας υποθέσουμε ότι μια γυναίκα διαγιγνώσκεται με καρκίνο του μαστού και ο ογκολόγος ζητά μοριακό έλεγχο του όγκου. Η εξέταση δείχνει ότι στα καρκινικά κύτταρα υπάρχει μια μετάλλαξη στο γονίδιο BRCA1.

Η πληροφορία αυτή είναι πολύ σημαντική, γιατί μπορεί να επηρεάσει την επιλογή της θεραπείας. Δεν σημαίνει όμως αυτόματα ότι η μετάλλαξη είναι κληρονομική ή ότι υπάρχει σε όλα τα κύτταρα του οργανισμού της.

Είναι πιθανό η μετάλλαξη να εμφανίστηκε μόνο στα καρκινικά κύτταρα κατά την ανάπτυξη του όγκου και να μην υπήρχε από τη γέννησή της. Σε αυτή την περίπτωση δεν μεταβιβάζεται στα παιδιά της.

Για να διαπιστωθεί αν η μετάλλαξη είναι πραγματικά κληρονομική, χρειάζεται να γίνει ξεχωριστός γενετικός έλεγχος, συνήθως με δείγμα αίματος ή σάλιου. Αν η ίδια μετάλλαξη βρεθεί και στα φυσιολογικά κύτταρα του οργανισμού, τότε πρόκειται για κληρονομική (germline) μετάλλαξη και μπορεί να έχει κληρονομηθεί από έναν γονέα ή να μεταβιβαστεί στα παιδιά.

Με λίγα λόγια:

• Μετάλλαξη μόνο στον όγκο → βοηθά κυρίως στην επιλογή της θεραπείας και συνήθως δεν είναι κληρονομική.
• Μετάλλαξη και στο αίμα ή στο σάλιο → πρόκειται για κληρονομική μετάλλαξη, η οποία μπορεί να αφορά και άλλα μέλη της οικογένειας.

 

Τι είναι τα πολυγονιδιακά panel;

Σήμερα ο γενετικός έλεγχος δεν περιορίζεται μόνο στα BRCA1 και BRCA2. Πολύ συχνά χρησιμοποιούνται πολυγονιδιακά panel, δηλαδή εξετάσεις που ελέγχουν πολλά γονίδια ταυτόχρονα.

Τα πολυγονιδιακά panel έχουν αυξήσει σημαντικά την ικανότητά μας να εντοπίζουμε άτομα και οικογένειες με αυξημένο κίνδυνο. Ταυτόχρονα όμως μπορεί να δώσουν αποτελέσματα που χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία.

 

Τι σημαίνει το αποτέλεσμα του γενετικού ελέγχου;

Ο γενετικός έλεγχος δεν δίνει απλώς μια απάντηση «ναι» ή «όχι». Ανάλογα με το αποτέλεσμα, μπορεί να αλλάξει ο τρόπος παρακολούθησης, η πρόληψη ή ακόμη και η θεραπεία ενός ατόμου.

Γενικά, τα αποτελέσματα του γενετικού ελέγχου χωρίζονται σε τρεις βασικές κατηγορίες.

1. Θετικό αποτέλεσμα

Ένα θετικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι βρέθηκε μια παθογόνος ή πιθανώς παθογόνος μετάλλαξη σε κάποιο γονίδιο που είναι γνωστό ότι αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης συγκεκριμένων μορφών καρκίνου.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ένα θετικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει ότι κάποιος έχει ήδη καρκίνο ή ότι θα εμφανίσει σίγουρα καρκίνο στο μέλλον. Σημαίνει όμως ότι ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και ότι χρειάζεται εξατομικευμένη παρακολούθηση.

Ανάλογα με το γονίδιο και το οικογενειακό ιστορικό, το αποτέλεσμα μπορεί να οδηγήσει σε:

• στενότερη και συχνότερη παρακολούθηση,
• έναρξη του προληπτικού ελέγχου σε μικρότερη ηλικία,
• ειδικά προγράμματα πρόληψης,
• συζήτηση για προφυλακτικές επεμβάσεις σε επιλεγμένες περιπτώσεις,
• διαφορετικές θεραπευτικές επιλογές, όταν υπάρχει ήδη διάγνωση καρκίνου,
• στοχευμένο γενετικό έλεγχο των συγγενών εξ αίματος.

2. Αρνητικό αποτέλεσμα

Ένα αρνητικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι δεν εντοπίστηκε κάποια παθογόνος μετάλλαξη στα γονίδια που εξετάστηκαν.

Η σημασία του όμως εξαρτάται από το οικογενειακό ιστορικό.

Όταν υπάρχει ήδη γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια

Αν έχει ήδη εντοπιστεί μια συγκεκριμένη παθογόνος μετάλλαξη σε άλλο μέλος της οικογένειας και η ίδια μετάλλαξη δεν βρεθεί στον εξεταζόμενο, τότε το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα καθησυχαστικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου προσεγγίζει αυτόν του γενικού πληθυσμού, πάντα λαμβάνοντας υπόψη και τους υπόλοιπους παράγοντες κινδύνου.

Όταν δεν υπάρχει γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια

Αν δεν έχει προηγουμένως εντοπιστεί κάποια παθογόνος μετάλλαξη στην οικογένεια, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει απόλυτα την ύπαρξη κληρονομικής προδιάθεσης.

Αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή:

• υπάρχουν γονίδια που δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί ή δεν περιλαμβάνονται στο συγκεκριμένο πάνελ εξέτασης,
• η αιτία της οικογενούς συγκέντρωσης καρκίνων μπορεί να οφείλεται στον συνδυασμό πολλών γονιδίων και περιβαλλοντικών παραγόντων,
• ή επειδή η σημερινή επιστημονική γνώση δεν μπορεί ακόμη να εξηγήσει όλες τις περιπτώσεις οικογενούς καρκίνου.

Για τον λόγο αυτό, το αποτέλεσμα πρέπει πάντοτε να αξιολογείται μαζί με το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό.

3. Αβέβαιης σημασίας εύρημα (VUS)

Μερικές φορές ο γενετικός έλεγχος εντοπίζει μια αλλαγή σε κάποιο γονίδιο, αλλά η επιστημονική κοινότητα δεν γνωρίζει ακόμη αν η συγκεκριμένη αλλαγή αυξάνει πραγματικά τον κίνδυνο καρκίνου ή αν πρόκειται για μια φυσιολογική γενετική παραλλαγή.

Το αποτέλεσμα αυτό ονομάζεται παραλλαγή αβέβαιης κλινικής σημασίας (Variant of Uncertain Significance – VUS).

Ένα VUS δεν θεωρείται θετικό αποτέλεσμα και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν να έχει βρεθεί παθογόνος μετάλλαξη.

Για τον λόγο αυτό:

• δεν συνιστώνται προφυλακτικές χειρουργικές επεμβάσεις μόνο εξαιτίας ενός VUS,
• δεν γίνεται προγνωστικός γενετικός έλεγχος συγγενών αποκλειστικά με βάση ένα VUS,
• οι αποφάσεις για την πρόληψη και την παρακολούθηση βασίζονται κυρίως στο προσωπικό και οικογενειακό ιστορικό.

Καθώς η επιστημονική γνώση εξελίσσεται συνεχώς, ορισμένες παραλλαγές που σήμερα χαρακτηρίζονται ως VUS μπορεί στο μέλλον να επαναταξινομηθούν είτε ως παθογόνες είτε ως καλοήθεις.

 

Γιατί είναι απαραίτητη η γενετική συμβουλευτική;

Ο γενετικός έλεγχος δεν είναι μια απλή εξέταση αίματος. Το αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει σημαντικές αποφάσεις που αφορούν όχι μόνο τον ίδιο τον εξεταζόμενο, αλλά και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του.

Για τον λόγο αυτό, οι διεθνείς επιστημονικές οδηγίες συνιστούν ο γενετικός έλεγχος να συνοδεύεται πάντοτε από γενετική συμβουλευτική, τόσο πριν όσο και μετά την εξέταση.

Πριν από τον γενετικό έλεγχο

Η γενετική συμβουλευτική βοηθά να απαντηθούν βασικά ερωτήματα, όπως:

• Υπάρχει πραγματικά ένδειξη να γίνει γενετικός έλεγχος;
• Ποιο είναι το καταλληλότερο τεστ για τη συγκεκριμένη περίπτωση;
• Ποια γονίδια πρέπει να εξεταστούν;
• Ποια είναι τα πιθανά οφέλη αλλά και οι περιορισμοί της εξέτασης;
• Πώς μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα τον ίδιο τον ασθενή και την οικογένειά του;

Μετά τον γενετικό έλεγχο

Η σωστή ερμηνεία του αποτελέσματος είναι εξίσου σημαντική με την ίδια την εξέταση.

Ο ογκολόγος ή ο ειδικός στη γενετική συμβουλευτική θα εξηγήσει:

• τι σημαίνει ένα θετικό αποτέλεσμα,
• τι σημαίνει ένα αρνητικό αποτέλεσμα,
• πώς ερμηνεύεται ένα αβέβαιο εύρημα (VUS),
• αν χρειάζεται αλλαγή στο πρόγραμμα πρόληψης ή παρακολούθησης,
• αν υπάρχουν θεραπευτικές επιλογές που σχετίζονται με το αποτέλεσμα,
• ποια άλλα μέλη της οικογένειας μπορεί να χρειάζεται να εξεταστούν.

Γιατί αφορά ολόκληρη την οικογένεια;

Σε αντίθεση με τις περισσότερες ιατρικές εξετάσεις, ο γενετικός έλεγχος δεν δίνει πληροφορίες μόνο για το άτομο που εξετάζεται. Μπορεί να αποκαλύψει ότι και άλλοι συγγενείς εξ αίματος έχουν αυξημένη πιθανότητα να φέρουν την ίδια κληρονομική μετάλλαξη.

Η σωστή ενημέρωση επιτρέπει στα μέλη της οικογένειας που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να υποβληθούν, εφόσον χρειάζεται, σε γενετικό έλεγχο και να ενταχθούν έγκαιρα σε εξατομικευμένα προγράμματα πρόληψης και παρακολούθησης.

Η γενετική συμβουλευτική δεν έχει στόχο μόνο να εξηγήσει το αποτέλεσμα μιας εξέτασης. Στόχος της είναι να βοηθήσει τον ασθενή και την οικογένειά του να κατανοήσουν τι σημαίνει το αποτέλεσμα, ποιες επιλογές υπάρχουν και ποιες αποφάσεις είναι οι καταλληλότερες για τη δική τους περίπτωση

Ο γενετικός έλεγχος δεν συνιστάται να γίνεται με πρωτοβουλία του ίδιου του ασθενούς ή μέσω εμπορικών εξετάσεων χωρίς προηγούμενη ιατρική αξιολόγηση. Η επιλογή του κατάλληλου τεστ και η σωστή ερμηνεία των αποτελεσμάτων απαιτούν εξειδικευμένη γνώση, ώστε να αποφευχθούν λανθασμένα συμπεράσματα ή περιττό άγχος.

 

Οι Συχνότεροι Τύποι Καρκίνου που Σχετίζονται με Κληρονομικά Σύνδρομα

 

Πότε πρέπει να μιλήσω με ογκολόγο για κληρονομικό καρκίνο;

Πρέπει να ζητήσετε ιατρική αξιολόγηση αν:

• έχετε πολλούς συγγενείς με τον ίδιο ή σχετικούς τύπους καρκίνου,
• κάποιος συγγενής διαγνώστηκε σε νεαρή ηλικία,
• υπάρχει καρκίνος μαστού σε άνδρα,
• υπάρχει καρκίνος ωοθηκών, παγκρέατος ή μεταστατικός προστάτη στην οικογένεια,
• υπάρχει καρκίνος παχέος εντέρου ή ενδομητρίου σε νεαρή ηλικία,
• υπάρχουν πολλοί πολύποδες στο έντερο,
• υπάρχουν πολλαπλοί πρωτοπαθείς καρκίνοι στο ίδιο άτομο,
• έχει βρεθεί γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια,
• έχετε καρκίνο και θέλετε να μάθετε αν ο γενετικός έλεγχος μπορεί να επηρεάσει τη θεραπεία σας.

 

Συμπέρασμα

Ο κληρονομικός καρκίνος αφορά ένα μικρό αλλά πολύ σημαντικό ποσοστό όλων των καρκίνων. Η αναγνώρισή του μπορεί να σώσει ζωές, γιατί επιτρέπει ένα καλύτερο προγραμματισμό πρόληψης, έγκαιρη διάγνωση, σωστή παρακολούθηση συγγενών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πιο εξατομικευμένη θεραπεία.

Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι ότι η ύπαρξη καρκίνου στην οικογένεια δεν σημαίνει πάντα κληρονομικότητα. Όμως, όταν υπάρχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως καρκίνος σε νεαρή ηλικία, πολλοί συγγενείς με σχετικούς καρκίνους, σπάνιοι καρκίνοι ή γνωστή μετάλλαξη, η αξιολόγηση από ογκολόγο και η γενετική συμβουλευτική είναι απαραίτητες.

Η γνώση δεν πρέπει να προκαλεί φόβο. Πρέπει να οδηγεί σε σωστή πρόληψη, καλύτερες αποφάσεις και πιο εξατομικευμένη φροντίδα.

 

Συχνές Ερωτήσεις – FAQ

Τι είναι ο κληρονομικός καρκίνος;

Ο κληρονομικός καρκίνος είναι ο καρκίνος που σχετίζεται με μια παθογόνο μετάλλαξη σε γονίδιο που μπορεί να περάσει από τον γονέα στο παιδί. Δεν κληρονομείται ο ίδιος ο καρκίνος, αλλά η προδιάθεση για ορισμένους τύπους καρκίνου.

Αν υπάρχει καρκίνος στην οικογένεια, σημαίνει ότι είναι κληρονομικός;

Όχι. Οι περισσότεροι καρκίνοι δεν είναι κληρονομικοί. Πολλά περιστατικά καρκίνου στην ίδια οικογένεια μπορεί να οφείλονται στην ηλικία, στο κάπνισμα, στο κοινό περιβάλλον, στον τρόπο ζωής ή και στην τυχαία εμφάνιση της νόσου.

Πόσο συχνός είναι ο κληρονομικός καρκίνος;

Περίπου 5–10% όλων των καρκίνων σχετίζονται με κληρονομούμενες παθογόνες μεταλλάξεις. Οι περισσότεροι καρκίνοι, περίπου 90–95%, οφείλονται σε επίκτητες μεταλλάξεις που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της ζωής.

Πότε πρέπει να υποψιαστώ ότι υπάρχει κληρονομικός καρκίνος;

Η υποψία αυξάνεται όταν υπάρχουν πολλοί συγγενείς με τον ίδιο ή σχετικούς τύπους καρκίνου, καρκίνος σε νεαρή ηλικία, καρκίνος μαστού σε άνδρα, καρκίνος ωοθηκών ή παγκρέατος, πολλοί πολύποδες στο έντερο, αμφοτερόπλευρος καρκίνος ή γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια.

Τι είναι ο γενετικός έλεγχος για καρκίνο;

Ο γενετικός έλεγχος είναι μια εξειδικευμένη εξέταση, συνήθως με αίμα ή σάλιο, που αναζητά κληρονομικές μεταλλάξεις σε γονίδια που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης συγκεκριμένων μορφών καρκίνου.

Ο γενετικός έλεγχος δείχνει αν έχω καρκίνο;

Όχι. Ο γενετικός έλεγχος δεν διαγιγνώσκει αν κάποιος έχει καρκίνο σήμερα. Δείχνει αν υπάρχει κληρονομική προδιάθεση που αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων καρκίνων στη διάρκεια της ζωής.

Ποια είναι η διαφορά γενετικού ελέγχου και μοριακού ελέγχου του όγκου;

Ο γενετικός έλεγχος γίνεται συνήθως σε αίμα ή σάλιο και αφορά κληρονομικές μεταλλάξεις που μπορεί να μεταβιβαστούν στα παιδιά. Ο μοριακός έλεγχος γίνεται στον καρκινικό ιστό ή με υγρή βιοψία και βοηθά κυρίως στην επιλογή θεραπείας για έναν ήδη διαγνωσμένο καρκίνο.

Αν βρεθεί μετάλλαξη στον όγκο, σημαίνει ότι είναι κληρονομική;

Όχι απαραίτητα. Μια μετάλλαξη που βρίσκεται μόνο στον όγκο μπορεί να έχει εμφανιστεί στα καρκινικά κύτταρα και να μην είναι κληρονομική. Για να φανεί αν υπάρχει από τη γέννηση, χρειάζεται ξεχωριστός γενετικός έλεγχος σε αίμα ή σάλιο.

Τι σημαίνει θετικό αποτέλεσμα στον γενετικό έλεγχο;

Θετικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι βρέθηκε παθογόνος ή πιθανώς παθογόνος μετάλλαξη σε γονίδιο που σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου. Δεν σημαίνει ότι το άτομο έχει ήδη καρκίνο ή ότι θα εμφανίσει σίγουρα καρκίνο.

Τι σημαίνει αρνητικό αποτέλεσμα στον γενετικό έλεγχο;

Αρνητικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι δεν βρέθηκε παθογόνος μετάλλαξη στα γονίδια που εξετάστηκαν. Η σημασία του εξαρτάται από το οικογενειακό ιστορικό και από το αν υπάρχει ήδη γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια.

Τι είναι το VUS στον γενετικό έλεγχο;

Το VUS είναι μια παραλλαγή αβέβαιης κλινικής σημασίας. Σημαίνει ότι βρέθηκε μια αλλαγή σε γονίδιο, αλλά δεν είναι ακόμη γνωστό αν αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν θετικό αποτέλεσμα.

Γιατί χρειάζεται γενετική συμβουλευτική;

Η γενετική συμβουλευτική βοηθά να αποφασιστεί αν χρειάζεται γενετικός έλεγχος, ποιο τεστ είναι κατάλληλο και πώς πρέπει να ερμηνευτεί το αποτέλεσμα. Είναι σημαντική γιατί το αποτέλεσμα μπορεί να αφορά και συγγενείς εξ αίματος.

Ποιοι συγγενείς πρέπει να ελεγχθούν αν βρεθεί μετάλλαξη;

Αν βρεθεί παθογόνος κληρονομική μετάλλαξη, μπορεί να χρειαστούν στοχευμένο έλεγχο οι συγγενείς εξ αίματος, ιδιαίτερα οι συγγενείς πρώτου βαθμού, όπως παιδιά, αδέλφια και γονείς.

Μπορεί ένας άνδρας να κληρονομήσει ή να μεταδώσει μετάλλαξη BRCA;

Ναι. Οι μεταλλάξεις BRCA1 και BRCA2 μπορούν να κληρονομηθούν και να μεταδοθούν τόσο από γυναίκες όσο και από άνδρες. Ένας άνδρας φορέας μπορεί να έχει αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο προστάτη, παγκρέατος ή μαστού και μπορεί να μεταβιβάσει τη μετάλλαξη στα παιδιά του.

Αν έχω κληρονομική μετάλλαξη, μπορώ να προλάβω τον καρκίνο;

Σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος ή να αυξηθεί η πιθανότητα έγκαιρης διάγνωσης με εξατομικευμένη παρακολούθηση, προληπτικό έλεγχο, αλλαγές στον τρόπο ζωής και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, προφυλακτικές επεμβάσεις.